Bor?al?: Tortdan h?r?y? bir tik? - t?kba??na is? onu yem?k olmaz

Marneuli Fotonun mü?llifi AFP
Image caption Marneuli v? ya ke?mi? Bor?al?n?n ?halisinin ?ks?riyy?ti az?rbaycanl?lard?r.

1918-1920-ci ill?rd? Gürcüstanla Az?rbaycan aras?nda ?m?kda?l?q bu yeni respublikalar ü?ün olduqca mühüm idi.

Eyni zamanda Bak? il? Tbilisi aras?nda g?rginlik yaradan m?s?l?l?r m?vcud idi. Bel? m?s?l?l?rd?n biri d? ?razi mübahis?l?ri idi.

?vv?lki hiss?d? Zaqatala il? ba?l? v?ziyy?ti ara?d?rm??d?q.

Dig?r bir ?razi mübahis?si is Bor?al? il? ba?l? idi.

C?nubi Qafqaza Rusiya h?kmranl?q ed?n? q?d?r müasir Az?rbaycan?n yerl??diyi ?razid? müs?lman xanl?qlar, Kartli-Kaxetid? (Gürcüstan), Minqreliya v? Abxaziyada is? xristian knyazl?qlar var idi. El?c? d? Avar idar?sind? olan ki?ik bir ?razi var idi.

Eyni zamanda, knyazl?q v? xanl?qlar?n s?rh?di etnik v? dini s?rh?dl?rl? düz g?lmirdi.

Xristian icmalar müs?lman xanlar?n?n idar?si alt?nda, müs?lman icmalar is? xristian ?arlar?n idar?si alt?nda ya?ay?rd?.

G?nc? v? ya ?irvan xanlar? müs?lman idil?r, lakin bu xanl?qlar?n ?razisind? gürcül?r v? ya erm?nil?r ya?ay?rd?.

Dig?r t?r?fd?n, gürcü ?arlar? xristian idil?r, lakin Gürcüstan ?arl???n?n ?razisind? türkdilli müs?lmanlar ya?ay?rd?.

Müs?lman xalqlar?n?n dill?rind? dan??an gürcül?rin regionda m?vcudlu?u is? onsuz da mür?kk?bliyil? se?il?n durumu daha da mür?kk?bl??dirirdi.

Ruslar Qafqaza g?l?nd? buradak? xanl?q v? knyazl?q s?rh?dl?rini inzibati s?rh?dl?r? ?evirdil?r.

H?min inzibati b?lüml?r quberniyalar adland?r?ld?.

H?r bir quberniya uyezdl?r? (q?zalara) b?lündü, uyezdl?r is?, ?z n?vb?sind?, u?astoklara (sah?) k?sildi.

T?dric?n, quberniya v? ya uyezdl?rin s?rh?di d?yi?idirilirdi, b?zil?ri birl??dirilirdi.

Bununla bel?, iqtisadi, linqvistik, etnik v? ya dini areallar?n s?rh?di inzibati s?rh?dl?rl? üst-üst? dü?mürdü.

1918-ci ilin may?nda Az?rbaycan, Erm?nistan v? Gürcüstan t?sis edil?nd? onlar?n s?rh?di quberniya v? uyezd s?rh?dl?rin? uy?un c?z?lm??d?.

Ke?mi? imperiyan?n inzibati s?rh?dl?ri bir gec?y? beyn?lxalq s?rh?dl?r? ?evrilmi?di.

?n ?vv?ld?n bu s?rh?dl?r etnik, dil v? ya dini eynilik ?sas?nda ??kilm?mi?di.

N?tic?d?, h?min s?rh?dl?r d?rhal ?razi mübahis?l?rin? s?b?b olmu?du.

Az?rbaycan h?küm?ti demoqrafik qurulu?a istinad ed?r?k Gürcüstandan bir ne?? "u?astok" ist?mi?di.

G?lin, h?min mübahis?li ?razil?rd?ki o d?vrün demoqrafik durumunu n?z?rd?n ke?ir?k.

Biz 1886-ci ilin statistikas?na istinad ed?c?yik, ?ünki h?min statistika rayonlar üzr? r?q?ml?r? ?saslan?r.

?lk mübahis?li ?razi Tiflis quberniyas?n?n Tiflis uyezdinin Qarayaz? sah?si idi.

1886-c? ilin s?ndl?rin? ?sas?n, Qarayaz?da 5054 ?hali ya?ay?b, onun 94 faizini tatarlar t??kil edib.

H?min sah?d?ki bütün müs?lmanlar tatar v? sünni kimi qeyd olunub.

Bir qayda olaraq, Rusiya m?murlar? türkc? dan??anlar?, o cüml?d?n, az?rbaycanl?lar? da "tatar" adland?r?rd?lar.

Dig?r ü? sah? Tiflis quberniyas?n?n Bor?al? uyezdind? yerl??irdi. ümumilikd?, o zaman Bor?al? uyezdi müxt?lif mill?tl?rin qar???q ya?ad??? ?razi idi.

He? bir etnik qrup v? ya dini icma bu ?razid? a?kar ?oxlu?a malik deyildi.

Bununla bel?, Bor?al? uyezdl?rinin ayr?-ayr?l?qda t?fsilatl? t?hlilind?n f?rqli m?nz?r? do?ur.

Müs?lman tatarlar Bor?alinski v? Yekaterinenfeldski sah?l?rind? ?oxluq t??kil edib. Az?rbaycan?n Bor?al?dak? ?razil?r? iddias?n?n arxas?nda bu s?b?b durub.

1886-c? ild? Bor?al? uyezdinin Bor?al? sah?sind? ?halinin ümumi say? 19109 olub. Onlardan tatarlar - 64,7 faiz, erm?nil?r - 35,1 faiz, gürcül?r v? imeretilil?r is? 0.04 faiz t??kil edibl?r. Bu sah?nin bütün müs?lman ?halisi tatarlardan ibar?t olub. Onlar?n 52,3 faizi sünni, 47,7 faizi is? ?i? olub.

1886-c? ilin r?q?ml?rin? g?r?, Bor?al? uyezdinin Yekaterinenfeldski sah?sind? ?halinin ümumi say? 13973 olub. Onlardan tatrlar - 71,8 faiz, erm?nil?r - 10,3 faiz, almanlar - 8,7 faiz, yunanlar - 5,2 faiz, gürcül?r v? imeretilil?r - 4 faiz, ruslar is? 0.05 faiz t??kil edibl?r. Bu sah?d? bütün müs?lmanlar tatar olub, onlar?n 44,5 faizi sünni v? 54,5 faizi ?i? olub.

Bak? el?c? d? Bor?al? uyezdinin Trialetski sah?sini d? ist?yib, lakin bu sah?d? tatar-müs?lman ?halisi 24 faiz olub v? onlar ?sas?n h?min sah?nin c?nub hiss?sind? ya?ay?blar.

Bel?likl?, Az?rbaycan?n ir?li sürdüyü iddialar?n arxas?nda demoqrafik d?lill?r durub.

ü? sah?nin ?halisinin strukurunda müs?lmanlar ?oxluq t??kil edib.

D?rdüncü sah?d? müs?lmanlar ?sas?n c?nub hiss?d? ya?ay?b.

Fotonun mü?llifi Harun Y?lmaz
Image caption Bor?al? v? Tiflis q?zalar?n?n inzibati-?razi b?lgüsü - 1917

Gürcüstan h?küm?ti h?min ?razil?ri Gürcüstan?n ?razisi say?b.

Onlar?n m?vqeyi 3 ayr? arqument? s?yk?nib.

Onlar?n birinci arqumenti ?vv?lki inzibati b?lgünün üstünlüy? malik olmas? bar?d? hüquqi prinsip? ?saslan?b.

Rusiya ?mperiyas?ndak? inzibati b?lgüy? ?sas?n, h?min sah?l?r Tiflis quberniyas?n?n t?rkibind? bu quberniya yarand??? vaxtdan olub.

Tiflis quberniyas? Kutaisi quberniyas? il? birg? müst?qil Gürcüstan?n ?zülünü t??kil ed?n b?lg?l?r say?l?r.

?kinci arqument tarix? istinad edib.

Bu ?razil?rin Tiflis quberniyas?na aid edilm?sinin s?b?bi h?min ?razil?r? Rusiya h?kmranl???ndan da ?vv?l Gürcüstan ?arl???n?n n?zar?t etm?si olub.

Bu s?b?bd?n ?arl???n s?rh?dl?ri Tiflis quberniyas?n?n s?rh?dl?ri il? üst-üst? dü?üb.

N?hay?t, Gürcüstan t?r?finin t?hlük?sizlikl? ba?l? narahatl?qlar? olub.

Bel? ki, bu ü? rayon yeni respublikan?n paytaxt? Tbilisy? ?ox yax?n idi.

Bu rayonlar?n Az?rbaycana verilm?si Tbilisini s?rh?d ??h?rin? ?evir?rdi.

Qeyd edil?n d?rd rayon ?n ?vv?ld?n iki respublika aras?nda mübahis?li ?raziy? ?evrildi.

1918-ci ilin iyununda, Gürcüstan h?rbiyy?si Almaniya ordusu b?lümünün d?st?yi il? Bor?al? b?lg?sin? gir?r?k bu ?razini n?zar?ti alt?na ald?.

H?min d?vrd? ke?mi? Rusiya ?mperiyas? ordusunun müs?lman diviziyas? Qarayaz?da qald?, G?nc?d? is? o zaman Türk qüvv?l?ri yerl??irdi. N?tic?d?, Gürcüstan t?r?finin ?z n?zar?tini daha da geni?l?ndirm?k c?hdl?rinin qar??s? al?nd?.

Müst?qilik d?vrünün sonrak? 2 ili ?rzind? h?r iki t?r?f aralar?ndak? ?razi mübahis?sinin dinc h?ll yolunu tapma?a ?al???b.

1921-ci ild? Bol?evikl?r Gürcüstan? tutaraq ü? C?nub Qafqaz respublikalar?na n?zar?ti ?l? ke?irdil?r.

Az?rbaycan v? Gürcüstan b?yük federasiyan?n t?rkib hiss?l?rin? ?evrildil?r.

Bor?al? Gürcüstanda qald?. Bu ?razi Az?rbaycana niy? verilm?di?

Bu sual?n cavab?n? 1921-ci ild? C?nubi Qafqazda ?razi mübahis?l?rin h?llin? Bol?evik yana?mas?nda axtarmaq g?r?kdir.

Bol?evikl?r g?l?nd? C?nubi Qafqazda ü? respublika aras?nda h?r?sinin h?r?y? qar??l?ql? ?razi iddialar? var idi

Bu mübahis?l?rin h?lli prosesind? h?r bir respublika eyni zamanda n?yis? qazand?, n?yis? d? itirdi.

Gürcüstanla Az?rbaycan aras?nda mübahis?y? g?l?nd?, Zaqatala v? Bor?al? mübahis? predmeti olan iki b?yük ?razi idi.

Az?rbaycan Zaqatalan? ?zünd? saxlad??? halda, Gürcüstan ?zünd? Bor?al?n? saxlad?.

Bol?evik vasit??il?r balans? g?zl?m?y? ?al???rd?lar: Tortdan h?r?y? bir tik?, t?kba??na is? tortu yem?k olmazd?.

Bu bar?d? daha geni?