"Xomeynini Humeyradan ay?ra bilm?y?n camaat?n c?hal?tind?n istifad? etdil?r" - ?randan Az?rbaycana qa?m?? az?rbaycanl?n?n hekay?si

iran, islam inqilab?, ?ah Fotonun mü?llifi Getty Images

XX ?srin ?n mühüm hadis?l?rind?n biri hesab olunan ?ran ?slam ?nqilab?n?n 40-c? ilind? Bab?k Mu?anl? BBC News Az?rbaycanca il? ?ah d?vründ? ?randak? h?yat, ?ran ?slam ?nqilab? zaman? ?ahidi oldu?u hadis?l?r v? ?z h?bsi il? ba?l? xatir?l?rini b?lü?ür. Onunla BBC News Az?rbaycanca müxbiri Aygül Mehman dan???b.

?nqilaba aparan yürü?l?r ba?lay?r...

O ill?ri xat?rlayanda g?zümün ?nün? insanlar?n nec? sevincli olmas? g?lir. Ancaq o vaxt bilmirdik ki, bu inqilabdan 40 il sonra n?l?r olacaq.

M?n u?aq idim. Yax?? yad?mdad?r, ya?ad???m?z ??h?rd? h?r gün nümayi?l?r olurdu. M?kt?bd?n ??x?b ora gedirdik. Bir ?oxumuz inqilab?n n? oldu?unu bilm?d?n yürü?? qo?ulmu?duq. üst?lik, ?zümüz d? t?r?k?m?, ?ahsev?n oldu?umuza g?r?, ?ox m?lumat?m?z yox idi.

üst?lik, Xomeyninin ad?n? bel? bilmirdik. Bilmirdik ki, o kimdir, n??idir? O vaxta kimi ya k?narda, yaxud da evd? dan??ark?n onun ad?n? e?itm?mi?dim.

O vaxtlar ?randa Humeyra adl? tan?nm?? mü??nni vard?. Xomeynini tan?mayanlar ona ya Humeyni, ya da Humeyra deyirdil?r. Xomeynini Humeyradan ay?ra bilmirdi camaat.

Ya?ad???m?z ki?ik ??h?rl?rd? is? Xomeyninin ad? he? qula??m?za d?ym?mi?di. O, t?xmin?n, 1955-ci ild? h?r?k?t? ke?mi?di ki, oradan da ?raqa sürgün olunmu?du.

?nqilab ?r?f?si - 1978-ci ilin ax?rlar? idi. Bir prokuror qohumumuz vard?. Bir d?f? o v? ba?qalar? y????d?lar biz? ki, b?s Xomeyni g?lir. Onlar da "Kommunist" v? "Tud?" partiyalar?ndan idil?r.

??h?r m?rk?zind? polis idar?si vard?. U?aq idim, t??kil olunmu? yürü?d? m?nim d? ?lim? bir bayraq verdil?r. Getdik polis idar?sinin qar??s?na, orada silahlar? g?rdüm. O vaxta kimi ancaq c?llad ?lind? silah g?rmü?düm. Qorxdum.

??h?rimiz? ?ran?n h?r yerind?n savadl? adamlar, müh?ndisl?r g?lmi?dil?r. Bundan ba?qa, ?sraild?n, Fransadan, Koreyadan g?l?n müxt?lif i?l?ri g?r?n adamlar vard?. Amerikal?lar da ?ox idi. Ham?s? inqilab ?r?f?sind? yoxa ??xd?lar. N? ba? verdiyini bilmirdik.

Bir ne?? ay ke?dikd?n sonra partiyalar ayr?ld?. T??kilatlar yarand?, "Tud?", "Xalq Mücahid Partiyas?" üz? ??xd?. ?ndi bunlar?n ham?s? xatir?dir. Günl?rl?, aylarla dan??san, bitm?z.

"Hakimiyy?t? g?lm?y?c?m"

Fotonun mü?llifi Bab?k Mu?anl?
Image caption 2006-c? ild? Az?rbaycandan siyasi s???nacaq alm?? mühacir Bab?k Mu?anl?

Sonra Tehrana getdik. Orada 1980-ci ild? indiki ?nqilab meydan?ndan Firdovsi meydan?na kimi yolun h?r iki t?r?find? kitab sat?l?rd?. Y?ni h?r ?ey azad idi. 1979-81-ci ill?rd? a??q bazarlar vard?.

Ondan sonra bunlar ba?lad?lar camaat?n beynin? dini n?sn?l?r yeritm?y?. H?tta m?n o vaxtk? q?zetl?rin b?zil?rini indi d? saxlay?ram. Yaz?rd?lar ki, "imam sabah g?lir", "imam?n u?a?? dayand?" v?. s.

Xomeyninin qar??s?nda dayanma?a o vaxt he? kimin cür?ti ?atm?rd?. Hakimiyy?ti dini xarakteri da??sa da...

Lakin o, Fransadan yeni g?l?nd? deyirdi ki, m?n hakimiyy?t? g?lm?y?c?m, prezident olmayacam. "ümumiyy?tl?, he? bir axund, he? bir molla hakimiyy?t? g?lm?y?c?k, prezident olmayacaq".

Ancaq sonradan bütün verdiyi v?dl?rin ?ksini etdi.

?ah d?vründ?

Rza ?ah o vaxt ?ran? atas?ndan t?hvil alanda ?lk? xaraba idi, he? n? yox idi. Onlar?n h?r ikisinin ?ran qar??s?nda h?m d? b?yük xidm?tl?ri olub.

???rid? siyasi t??kilatlar? bo?maq, onlar? edam etm?k, sürgün? g?nd?rm?k, h?bs? atmaq bunlar da var idi, ancaq bundan kütl?nin x?b?ri yox idi. Arxa p?rd?d? ?ah n? cinay?tl?r edirdi, bizim bundan x?b?rimiz olmurdu, amma ?ran inki?af edirdi.

?ran h?mi?? dindar ?lk? olub. O vaxt ?ah d?vründ?, bizd? m?scidl?rd? dindarlar namazlar?n? q?l?rd?lar, biz d?st? il? m?scid? gedirdik.

Hans?sa bir g?nc araq sat?lan yer? - meyxanaya araq i?m?y? gedirdis?, ?trafa baxard? ki, g?rsün bir a?saqqal bunu g?rürmü? Bunu da b?yükl?rd?n ay?bd?r dey? edirdil?r, qorxudan yox. F?rq is? he? kimin bir-biri il? i?inin olmamas?nda idi.

O vaxtlar ya? qablar? var idi, Tehranda b?yük bir ?razid?ki evl?r h?min o h?l?bi qablardan tikilmi?di. Sistan-B?lucistanda haray sal?rd?lar ki, "he? n?yimiz yoxdur" - "su, i??q, qaz yoxdur" deyirdil?r. ?ah b?yük ??h?rl?r? yeti?mi?di, b?yük ??h?rl?r gülüstan idi. Ki?ik ??h?rl?rd? is? i?sizlik vard?, ??tinlik vard?.

O vaxt f?hl? 100 tüm?n alard?, indi maa? 100 min qat art?b. Ancaq indi f?hl? 1 milyon tüm?n d? alsa, ail?sini doland?ra bilmir. O vaxt kas?bl?q da vard?. Ancaq h?m d? ucuzluq idi. D?vl?t n? qiym?t qoyurdusa, mallar?n üstünd? d? o qiym?t olmal? idi. ?ah d?vründ? insanlar?n ald??? maa? onlara ?at?rd?. ?ndi bir ail?d? yeddi n?f?r i?l?yir, lakin yen? d? dolana bilmir.

Fotonun mü?llifi Bab?k Mu?anl?
Image caption Bab?k Mu?anl? ?ran ?slam ?nqilab? zaman? t??kil olunmu? yürü?d?

?oxluq bilmirdi ki, n? ü?ün inqilab edir?

?nqilabdan ?vv?lki ?randa narkotik? ?at?ml?l?q bu q?d?r asan deyildi. Haz?rda molla rejiminin hakimiyy?ti alt?nda ?randa narkotik istifad?si geni? yay?l?b. ?nstitutlarda da var, h?tta m?kt?bl?r? q?d?r g?lib, ?at?b. Bu d?qiq? ?ran? tan?mayan ist?nil?n xarici narkotik alma?a g?lsin, h?min ??xs d?rd yol ayr?clar?nda, meydanlarda kimd?n soru?sa, 15 d?qiq? ?rzind? ?randa narkotik tapa bil?r.

Bir bo? araq ?ü??sin? g?r? alt? ay bir gün h?bs c?zas? var, üst?lik s?ks?n ?allaq v? c?rim?si d? ?z yerind?.

Bizd? araq sat?lan yer? meyxan? dey?rdil?r. Yad?mdad?r ki, onlar?n ham?s?n? t?kdül?r kanala, ba?lad?lar, da?lad?lar, da??td?lar.

?nqilab deyildi bu, ?uri? - cahilc?sin? at?lm?? add?m idi. ?nqilab?n bir kitab?as? olar, bir tarix??si olar. N? etdiyini anlamayan insanlar bird?n-bir? aya?a qald?r?ld?.

Xomeyni g?l?nd? d? onu ??xartd?lar aya. Biz Xomeyninin ??klini ayda g?rürdük. Ay?n üstünd?ki k?lg?l?r? bax?b deyirdik ki, o saqqal?d?r, o b???d?r...

Y?ni c?hal?t bu q?d?r ba? al?b gedirdi. ?aha etiraz ed?nl?r aras?nda savadl? k?sim d? vard? t?bii ki. ?nqilabdan sonra Xomeyni ham?s?n?n "k?künü k?sdi".

M?hdudla?d?r?lan azadl?qlar...

1980-81-ci ill?rd? qada?alar ba?lad?. Meyxanalar ham?s? ba?land?. Camaat m?cbur oldu hicaba bürünm?y?. M?kt?bl?rd?, institutlarda islami t??kilatlar yarand?, orada da azadl?qlar m?hdudla?d?r?ld?.

S?z azadl??? vard? ?randa. Onun qar??s? al?nd?.

1981-ci ild? müxalifl?ri kütl?vi ??kild? edam etdil?r. Xalq Mücahidl?rini d? o cüml?d?n.

"Tud?" Partiyas?n?n v? dig?r bütün t??kilatlar?n üzvl?rini g?tirdil?r televiziyaya. "Azad dan???q" adl? verili?d? onlar? m?cbur etdil?r "biz 40 ildir ?ur?viy? (Sovet Hokum?tin?-red.) qulluq, ?rana x?yan?t etmi?ik" desinl?r.

H?tta o vaxt bir m?s?l vard?: "Moskvada ya??? ya?anda Tehran?n kommunistl?ri zontik (??tir-red.) g?türürl?r".

Y?ni, bütün azad n?sn?l?rin - topla?ma, ifad?, m?tbuat azadl?qlar?n?n qar??s?n? alma?a ba?lad?lar. Q?zet-jurnal, televiziyalar? ba?lad?lar.

Yad?mdad?, Tehran Universitetinin qaba?? boyunca - t?xmin?n 1 kilometrlik ?razid? kitab sat?l?rd?. Bir günd? t?küldül?r, ?ll?rind? ?omaqla, vurub o kitablar?n ham?s?n? da??td?lar. Bir kitab? salamat buraxmad?lar.

Bütün kitabxanalar? odlad?lar. ?slam dini, ?i? dini, ?i? ?qid?si ad? alt?nda bütün insanlar?n azadl?qlar?n? ?ll?rind?n ald?lar.

Hicab m?cburiyy?ti

?ah d?vründ? ?mr verilmi?di ki, valil?r, icra, hakiml?ri, b?l?diyy? r?isl?ri ?hali qar??s?na ail?siyl? birg? ba??a??q ??xmal?d?rlar.

Bu da bizim ü?ün ??tin idi. Ancaq ?ah zaman?nda hicab?n? saxlayan r?iyy?t? t?zyiq yox idi. M?cburi deyildi ba? a?maq. M?nim anam ?l?n günün? kimi hicabl? idi. Bac?lar?m da el?.

O zaman biz q?zl?-o?lanl? 9-cu sinif? kimi birlikd?, bir sinifd? oxuyurduq, ba??n? ?rt?n d? vardi, ba?? a??q olan da. He? kim? "niy? ba??n? ?rtüb m?kt?b? g?lmis?n" dey?n d? yox idi.

M?cburi hicaba ke?id ba?lad?. 1981-82-ci ill?rd? m?kt?bd?n ??xan q?zlar?n ham?s? qara ?adraya büründü. ?nqilab ke?ik?il?ri d? yolu ikit?r?fli ba?layard?lar ki, g?ncl?r g?lib o q?zlara baxmas?n. Ta ki, q?zlar m?kt?bd?n ??x?b ev? ged?n? kimi. Sonra hicablar min formaya dü?dü, ay ??n?y? kimi olmal?d?r, ay ayaqlar g?ründü, ay ayaqlar? olmal?d?r - bu kimi h?rt?r?fli qada?alar ba?lad?.

Qad?nlar

?ah qad?nlara se?ki azadl??? vermi?di. Xomeyni ?randan sürülm?mi?d?n ?nc? ona qar?? ??xm??d? ki, "qad?nlar?n se?ki azadl?qlar? olmamal?d?r". G?l?nd?n sonra h?min ist?yini yerin? yetirdi. Y?ni bunlar?n hakimiyy?t? g?lm?si mill?ti 40 yox, 140 il geriy? apard?.

?ran prezidenti Ruhani inqilab?n ild?nümünd? dedi ki, bizd? partiyalar var, t??kilatlar var. Ham?s? da azadd?r. Han? o hizbil?r, han? o t??kilatlar? Ham?s?n? tutub sald?lar zindana. Bir partiyadan 120 min edam olunmu? adam var. Bu gün d? orada meydanlarda adamlar as?l?rlar.

?ah zaman?nda ki?ik ya?l? u?aqlar?n güll?l?ndiyini e?itm?mi?dik. Ancaq bunlar azya?l?lar? c?zaland?rma?a ba?lad?lar. G?tirdil?r insanlar?, ki?ik ??h?rl?rd? asma?a ba?lad?lar. Az?rbaycanla ?ran?n aras? a??landa bir ??h?rd? bir n?f?ri asm??d?lar. Bu yaz?qlar da g?rm?mi?dil?r ax?, ?oka dü?mü?dül?r ki, bu n?dir insan? bu q?d?r adam?n i?ind? nec? asmaq olar?

Milyardlarla o?urluqlar, bütün fabrikl?rin ham?s? dayan?b, bahal?q, i?sizlik ba? al?b gedir, fabrik-zavodlar i?l?mir. Banklar iflasa u?ray?b. Mill?tin pullar?n? vermirl?r, banklara qoyulmu? ?man?tl?ri qaytarm?rlar.

V? bütün bunlar?n ham?s? bütün dünyan?n g?zü qar??s?nda ba? verir.

Adam o?urlamaq, yoxa ??xartmaq, haqq?n? ist?y?ni yerind? bo?maq, ail?l?ri da??tmaq, 8 il yalandan ?ran-?raq müharib?sini t?r?dilm?si, hans? ki, t?sirl?ri h?l? d? bitmir. Bunlar ham?s? bu hakimiyy?tin d?vründ? ba? verib.

Fahi??lik 10-12 ya?a dü?üb, eyni zamanda narkotik istifad?si ya?? da 10-12 ya?a dü?üb. Do?rudur, ?ah d?vründ? d? ??h?rl?rd? fahi??xanalar vard?.

Tehran?n ?zünd? d? ümumxanalar vard?. Onda da insan alveri vard?, lakin bunlar r?smi fahi??xanalarda ba? verirdi. ?nqilabdan sonra is? h?min yerl?ri da??td?lar v? ham? evin? da??l??d?.

Ancaq indi ?ah da g?ls?, bu v?ziyy?ti düz?ld? bilm?y?c?k. O firavanl?q ki, ?ah d?vründ? vard?, ke?di getdi. O, cinay?tl?ri ki, bunlar etdil?r, ?hali d? bunlar?n cinay?tl?rind?n o q?d?r bezib ki, indi ?ah? arzulay?r.

?ah?n vaxt?nda Beyl?qanla üzb?üz ?razid?, biz t?r?fd? Mu?an adlan?r ora, ilan m?l?y?n deyirdil?r. ?ki il ?rzind? Orta ??rqin bütün b?yük ?irk?tl?ri orada firmalar?n?, fabrikl?rini yerl??dirmi?dil?r. ?ah oran? c?nn?t? ?evirmi?di.

Xomeyni is? xanlar?, b?yl?ri ?a??r?b demi?di ki, ?razil?rin xüms-z?kat vergisini ver?c?ksinizs?, torpaqlar? sizin ?linizd?n almayaca?am. ?ah is? bütün ail?l?ri yer sahibi etmi?di. Onun d?vründ? torpaq b?lücül?ri qap?-qap? dü?üb camaat? evind?n ?a??r?rd? ki, g?l s?n? 12 hektar yer ver?c?m. Bu camaata torpaq verdi ?ah, su ??kdi bu ?razil?r?, kanalizasiya sistemini qurdu.

O vaxt xanlardan, b?yl?rd?n torpaq almaq ??tin idi. Ona g?r? d? buna "a? inqilab" deyirdil?r. Bir s?zl?, ?ah o c?h?nn?md?n bir behi?t yaratm??d?. Y?ni m?n bunu g?züml? g?rmü??m. ?nqilabdan 40 il ke?ib, bunlar o i?l?rinin birini bel? g?rm?yibl?r. M?h?mm?drzan?n atas? Rza ?ah qatar yolunu düz?ltdirib ba?a ?atd?rd? ki, bu ?randa bir ilk idi. ?nki?af yax?? idi.

O zamanlar ?lk?nin haras?nda abadl??a ehtiyac vard?sa, oran? düz?ldirdil?r. ?ndiki kimi, ?lk?nin s?rv?tini b?lli b?lg?l?r? da??m?rd?lar.

?ah d?vrünün ?ran?nda institutu qurtarana q?d?r d?vl?t s?nd?n bir q?pik pul alm?rd?. ?ndi is? g?r?k 10 n?f?r i?l?y? bir evd?n bir n?f?ri oxuda.

?ah d?vründ? az?rbaycanl?lar?n v?ziyy?ti d? pis deyildi. M?n o zaman t?hsil alm??am. Bizd? d?rsl?rd? ana dilind? dan??maq, m?kt?bd? Az?rbaycan dilinin istifad?si qada?an deyildi. Mü?lliml?rin ?oxu dem?k olar ki, Az?rbaycanl? idi. Onlar biziml? daha ?ox Az?rbaycan dilind? dan???rd?lar ki, d?rs oxuyanda yax?? ba?a dü??k.

Ancaq Xomeyni d?vründ? m?kt?bl?r? yuxar?lardan m?ktub g?lirdi ki, mü?lliml?r sinifl?rd? d?rs vaxt? Az?rbaycan dilind? dan??a bilm?zl?r.

Milli kimlik m?s?l?si

?ah d?vründ? milli kimlik m?s?l?si yox idi. O vaxtlar q?zet-filan ??xar?rd?lar türk dilind?. ?randa biz? türk deyirl?r ax?.

?ndi d? türk dilind? radio var, q?zet ??x?r.

Bizim bir mü?llimimiz var idi. Bu getdi deputat oldu. Bununla da r?hm?tlik C?lil M?mm?dquluzad?nin hadis?si m?nim ba??ma g?ldi.

Bir gün bu deputat olmu? mü?llim televiziyada dan???r. Anam da soru?du ki, bu bizim Nur?ddin deyilmi? Bu hans? dild? dan???r? - Dedim, ???i, bizim dild? dan???r da. Anam dedi ki, "b?s m?n onu t?kin (y?ni ayd?n-red.) ba?a dü?mür?m".

Mill?t?ilik m?s?l?si son ill?rd? ba?lad?. Bu m?s?l? ?ah zaman?nda o q?d?r qabarmam??d?.

Konstitusiyan?n 19-cu madd?sind? yaz?l?r ki, h?r bir mill?t ?z dilind? yaz?b-oxuya bil?r. Lakin bu ka??z üz?rind? bel?dir. ?zü d? bu t?kc? bizim az?rbaycanl?lara qar?? bel? deyil. ?r?bl?r? d? bel? münasib?t var. ümumiyy?tl?, fars?na, türkün?, ?c?min? f?rq qoymadan ham?s?na zülm etdil?r.

"...?slama qar?? nifr?t..."

Misirli bir yaz??? var. H?min yaz???n?n g?z?l bir s?zü var. O deyir ki, "Xomeyni bir güll? kimidir ki, 1400 il ?vv?l tu?lan?b, sür?tl? g?lir, qar??s?nda da n? varsa, da??d?r".

Do?rudan da, bu molla h?kum?ti g?ldi, insanlar?, onlar?n xarakterini d?yi?di. ?nsanlar?n ?qid?sini d?yi?di.

Bunlar insanlar?n dinini d? ?lind?n ald?lar. Y?ni camaat bax?b g?rdü ki, molla ulaqla oyan-buyana gedirdi, indi u?aqla (t?yyar? il?-red.), bahal? ma??nlarla g?zir, milyardlar? var, onlar da dedi ki, dinin xadimi budursa, m?n? bu din laz?m deyil. ?lk?d? c?miyy?ti el? hala g?tirdil?r ki, indi d? ?randa dinsizlik ba? al?b gedir.

Bu gün ?randa ham? deyir ki, ?ah ?lk?d? qalsayd?, ?ran Gülüstan olard?. ?ah da bir az qudurdu, dedi m?n ya??lg?zl?r? (Amerikal?lara) neft verm?y?c?m. Bir d? ki, Orta ??rqin jandarm?na ?evrilmi?di. Dünyada d?rdüncü güc idi. Ona g?r? d?, bel? oldu. Bu t?kc? Xomeyninin gücü deyildi. Arxa p?rd?d? ?ox oyunlar oynand?...

2006-c? ild? Az?rbaycandan siyasi s???nacaq alm?? Bab?k Mu?anl? 1981-ci ild? h?bs olunub v? 3 il h?bsd? qal?b.

O deyir ki, 1988-ci ild? ?ran ?slam Respublikas?nda bir ?ox partiyalar?n saxlanm?? üzvl?rin? veril?n ü? sual v? h?min suallara veril?n cavablar bir ?oxlar?n?n, el?c? d? onun g?l?c?yini mü?yy?nl??dirir.

  • S?n yen? ?vv?lki m?vqeyind?s?n?
  • H?min partiyan? d?st?kl?yirs?n?
  • ?nqilaba qar??san?

H?min suallara veril?n cavablar n?tic?sind?, ü? mind?n ?ox ??xs edam edilib.

Bu bar?d? daha geni?