B?zi g?ncl?r bu yaz?n? oxuya bilm?y?c?k...

R?sul Fotonun mü?llifi NURLAN BABAZADE
Image caption R?sul ??kil ??km?yi sevir, xüsus?n d? ma??n ??kill?rini

T?hsilin icbari oldu?u Az?rbaycanda yazma?? v? oxuma?? bacarmayan g?ncl?rin ?ar?si n?dir?

ChaiKhana layih?sind?n Aynur Elgün?? bu suala cavab tapmaq ü?ün g?ncl?rl? s?hb?t edib.

H?l? bir ne?? il ?vv?l? q?d?r ??hla ?z ad?n? bel? yazmaqda ??tinlik ??kirdi. Yerli m?hk?m?l?rin birind? katib? ondan ?riz? yazma?? xahi? edib. "Yaza bilmir?m. H?rfl?ri tan?m?ram", dey? ??hla cavab verib. ?riz?ni onun ?v?zin? katib? yaz?b, ??hla is? g?st?ril?n yerd? sad?c? imza kimi bir c?zma-qara edib.

25 ya?l? ??hla G?d?b?y rayonunda ya?ay?r. Art?q 8 ya?? olan q?z?na aliment almaq ü?ün m?hk?m?l?ri g?zir. G?nc? Apellyasiya M?hk?m?sinin q?rar? il? ke?mi? h?yat yolda?? q?z?na ayda 100 manat ?d?y?c?k.

"Oxuma, yazma bilmir?m. K?ndd? c?mi 3 sinif oxumu?am. Sonra atam ?ldü, anam bazarda alver edib bizi saxlama?a ba?lad?. M?n d? evin b?yüyü idim, ona k?m?k el?dim, ?zümd?n balaca qarda??ma baxd?m, ev i?l?ri il? m???ul oldum, d?rs yaddan ??xd?. Kims? m?n? ba?a salmad? ki, oxumasam h?yat?m qaralacaq", - ??hla ?ll?rini ovu?dura-ovu?dura dan???r.

??hla Az?rbaycanda yazmaq-oxumaq bacarmayan g?ncl?rd?n biridir. O, ?yal?tl?rd? yoxsullu?un, sistemd?ki ?at??mazl???n n?tic?sind? savads?z qalm?? bir g?ncdir.

V?ziyy?t h?mi?? bel? olmay?b.

90-c? ill?rd? Sovet t?hsil sistemind?n yenic? ??xm?? Az?rbaycanda yaz?b-oxuma?? bacarmayan adamlar? barmaqla saymaq olard?. Sovet d?vründ? t?hsil icbari idi v? u?aqlar?n? t?hsild?n k?narda saxlayan valideynl?rin c?zaland?r?lmas? mexanizmi vard?.

N?z?ri olaraq, eyni sistem davam edir, ümumi t?hsil Az?rbaycanda h?l? d? icbaridir, lakin reall?qda d?rsl?r? davamiyy?t prosesin? n?zar?t mexanizminin olmad???n? g?st?r?n nümun?l?r ilb?il ?oxal?r.

Fotonun mü?llifi NURLAN BABAZADE
Image caption Bu oyuncaq 20 ya?l? H?bib?nindir. O deyir ki, u?aql???n? doyunca ya?amay?b

T?hsil üzr? müt?x?ssisl?r hesab edirl?r ki, u?aqlar?n t?hsild?n k?narda qalmas?, t?hsil s?viyy?si daha ?ox ail?l?rin iqtisadi ??tinlikl?ri il? ?laq?lidir. Bu, ??hla kimi g?ncl?rin nümun?sind? regionlarda xüsusil? k?skin hiss edilir.

Yerli mediada vaxta??r? bu m?vzu il? ba?l? ??xan materiallar is? bu sah?d? narahatl???n ?sasl? olmas?ndan x?b?r verir.

2015-ci ild? T?l?b? Q?bulu üzr? D?vl?t Komissiyas? a??qlam??d? ki, 9-cu v? 11-ci sinifl?rin ?agirdl?ri aras?nda, n?inki minimal t?dris proqram?n? m?nims?m?y?nl?r, h?tta oxuma?? v? yazma?? bacarmayanlar da a?kar olunub. Bel?l?ri 11-ci sinif ?agirdl?ri aras?nda 2 n?f?r, 9-cu sinif ?agirdl?ri aras?nda is? 64 n?f?r olub.

Bir il sonra bu r?q?m daha da art?b: 2016-c? ilin burax?l?? imtahanlar?nda 100 m?kt?b m?zununun yaz?b-oxuya bilm?diyi üz? ??x?b.

T?hsil üzr? müt?x?ssisl?r hesab edirl?r ki, u?aqlar?n t?hsild?n k?nada qalmas?, t?hsil s?viyy?si daha ?ox ail?l?rin iqtisadi ??tinlikl?ri il? ?laq?lidir. Bu, ??hla kimi g?ncl?rin nümun?sind? regionlarda xüsusil? k?skin hiss edilir.

"Unicef Az?rbaycan" T??kilat?n?n t?hsill? ba?l? icmal?nda deyilir ki, u?aqlar?n t?qrib?n 4,7 faizi ibtidai m?kt?b? getmir, baxmayaraq ki, yeniyetm?l?rin 12,6 faizinin orta m?kt?bd?n k?narda qald??? hesab edilir. Bu u?aqlar ya he? vaxt m?kt?b? getm?yibl?r, ya da müxt?lif s?b?bl?rd?n m?kt?bd?n ??xar?l?blar. M?kt?bd?n k?narda qalan u?aqlar?n ?ks?riyy?ti q?zlar v? ?lilliyi olan u?aqlard?r.

Fotonun mü?llifi NURLAN BABAZADE
Image caption H?bib?nin ?sas qay??s? dünyaya g?l?c?k k?rp?sini ya?atmaq ü?ün i? tapmaqd?

Bu g?st?ricil?r? ?sas?n, ??hlan?n taleyi Az?rbaycanda minl?rl? g?ncin v? u?a??n taleyini ?ks etdirir. ??hlan?n m?kt?bd?nk?nar u?aql??? xo?b?xt ke?m?yib. O, 15 ya??ndayk?n ni?anlan?b, bir il sonra is? evl?nib.

"?traf?mdak?lar kimi, el? bildim ?r? gets?m, xo?b?xt olacam. R?smi nikah?m?z olmad?. Sonra da b?y?nm?di m?ni, at?b ba?qas? il? ail? qurdu", ??hla deyir.

??hla ikinci evliliy? ?ans verm?k ist?yir, bu d?f? d? nikah?n? r?smil??dirmir. Yax?nlarda ??hla ikinci q?z?n? dünyaya g?tirib. Amma yen? d? ail? h?yat? u?ursuzluqla n?tic?l?nir; h?yat yolda?? q?zada h?lak olur.

?ki q?z? il? birlikd? ya?ayan ??hla haz?rda kafel?rd?n birind? qabyuyan i?l?yir. B?z?n d? evl?r? gün?muzd xidm?t?i gedir. Günd?lik g?liri 5 manat olur, ev t?mizl?y?nd? is? bu r?q?m b?z?n 8-10 manat olur.

"H?kum?td?n he? n? alm?r?q. Sosial yard?m ü?ün müraci?t etdim, verm?dil?r, g?zümü dikmi??m u?a??n alimentin?. Bir d? yax?? adamlar sa? olsun, h?rd?n i? tap?rlar, ??r?yimi qazan?ram. Rayon yeridi, kafed? i?l?y?n? h?r? bir s?z qo?ur. Ke?mi? ?rimin arvad?, bald?zlar?m haqq?mda h?r s?z deyirl?r. Balalar?m? saxlamal?yam, birc? qorxuram m?n? yaxd?qlar? l?k? onlar?n da h?yat?n? qaraldar", ??hla k?ks ?türür.

El? q?zlar? ü?ün d? ??kilinin ??kilm?sin?, ya?ad??? k?ndin ad?n?n yaz?lmas?na raz? olmur. "Q?z?m m?kt?b? gedir, yolda?lar? m?nim haqq?mda he? n? bilmir. Yeni ?raziy? k??mü?ük, he? m?ni yax?? tan?yan da yoxdur. ??klimi internetd? g?rs?l?r, ad?ma qara yaxarlar, u?a?a dey?rl?r, anan internet? dü?üb, qorxuram".

Fotonun mü?llifi NURLAN BABAZADE
Image caption H?bib? evini ona a?an insanlar?n ev i?l?rind? k?m?k edir

Bak? k?ndl?rind?n birind? b?yümü? 20 ya?l? H?bib? d? t?hsild?n k?narda qalanlardand?r - ??tinlikl?r i?ind? ke??n u?aql??? buna s?b?b olub.

"Anamla atam ayr?landa 4 ya??m olub. N?n?min himay?sind? qalm??am. S?n?dl?rd? g?st?rilir ki, güya 5-ci sinf? q?d?r oxumu?am, amma el? deyil", ü? aydan sonra ilk ?vlad?n? dünyaya g?tirm?yi g?zl?y?n H?bib? bildirir.

H?bib?nin evliliyi q?sa ??kib; savads?z bir qad?n olaraq haz?rda n? i? tap?b qazanc ?ld? ed? bilir, n? d? ya?ama?a yeri var.

"6 ya??m olanda internata g?nd?rdil?r, yad?mda deyil n? q?d?r qald?m orda. Sonra yen? n?n?min himay?sin? verildim. Bütün günü evd? olurdum, ev i?l?ri il? m???ul idim.

M?ni t?hsild?n yay?nd?rd?lar, ümidim yox idi oxuyaca??ma, ona g?r? d? he? oxumad?m. El? internatda n? ?yr?tdil?rs?, odur".

H?bib?gil ail?d? 5 u?aq olublar v? he? biri m?kt?b? getm?yib. Sonra valideynl?ri ayr?lmaq q?rar?na g?lib, h?r ikisi d? ?zün? yeni h?yat qurub, u?aqlardan imtina edib.

Fotonun mü?llifi NURLAN BABAZADE
Image caption Musiqiy? mara??n? ?yr?ndikd?n sonra s???nacaqda R?sula gitara al?blar

H?bib?nin n?n?si ?l?nd?n sonra is? b?yük qarda?lar? il? aralar?nda s?z-s?hb?t olub, qarda?lar? onu evd?n qovublar. Ki?ik bac?s? v? qarda??ndan is? m?lumats?zd?r, onlar?n u?aq evl?rinin birind? oldu?unu t?xmin edir.

"Anam atam? sevm?yib, azya?l? olanda ?r? veribl?r. Bizi m?cbur?n dünyaya g?tirib. Sonra da sevm?diyi bir ki?inin u?aqlar? oldu?umuz ü?ün at?b. ?ndi h?r birinin ?z ail?si var".

H?bib? bir müdd?t kü??l?rd? ki?ik ?irk?tl?r? m?xsus bukletl?r paylamaqla, gül satmaqla dolan?b. Qap?s?n? ona a?anlar bar?d? is? "haz?rda xeyirxah insanlar?n yan?nda qal?ram" dem?kl? kifay?tl?nir. Dünyaya g?tir?c?yi u?aq bar?d? ke?mi? ?rinin is? x?b?ri yoxdur.

"O, m?nim u?a??md?, ?züm ona baxacam. Nec? baxaca??m?, nec? ya?ayaca??m? bilmir?m. Vaxt?nda oxusayd?m, bu gün bu v?ziyy?td? qalmazd?m. ?ndi ?al???ram oxuma??, kompüterd? i?l?m?yi ?yr?nim. Art?q hecalay?b oxuya bilir?m", - H?bib? vur?ulay?r.

"He? kitab üzü a?m?rd?m"

Fotonun mü?llifi NURLAN BABAZADE
Image caption H?bib? kompüterd? i?l?m?yi yeni ?yr?nir

Ming??evir ??h?r sakini 25 ya?l? Arif ?liyevin is? ?zü oxumaq ist?m?diyini deyir. K?ll?-beyin travmas? alm??, ikinci qrup ?lilliyi olan Arif oxumad???na pe?man deyil.

"He? vaxt d?rs oxuma?a mara??m olmad?. 6 sayl? m?kt?b? gedirdim, qovdular, bir az da 9 sayl?ya getdim, he? kitab üzü a?m?rd?m. Oran? da yar?m??q atd?m. Ba?lad?m ?ü?? qablar y???b satma?a, pul qazanma?a. ?ndi n? oxuya bilir?m, n? d? yaza. Birc? r?q?ml?ri tan?y?ram, pullar?n üstün? yaz?l?r ax?", -dey? Arif vur?ulay?r.

O, kommunikasiya ü?ün ?sas?n Whatsapp istifad? edir. Deyir ki, n?mr?l?r? baxmaqla z?ngl?rin kimd?n g?ldiyini bilir v? yaln?z s?sli mesaj g?nd?rir.

Fotonun mü?llifi NURLAN BABAZADE
Image caption Arifin h?yatdan g?zl?dikl?ri ?ox deyil, evin? günd?lik ??r?k apars?n, yet?r

Arifin ba?qa m?hdudiyy?tl?ri d? var; yeniyetm? ya??nda y?x?l?b ba??ndan z?rb? ald???na g?r?, a??r i?l?r g?r? bilmir. ?a??r?rlar, kimins? h?y?tind? f?hl?lik edir, tullant?lar? t?mizl?yir, paltar ipi düz?ldir, odun sobalar?n? t?mizl?yir v? qazanc ?ld? edir.

Bunlara baxmayaraq, Arif hal?ndan ?ikay?t?i deyil, onun ü?ün ?sas odur ki, kim?s? m?htac qalm?r. Günd?lik 5-10 manat qazanc? olur. 61 manat da ?lilliyin? g?r? t?qaüd al?r.

"U?a??m?n da savads?z olmas?n? ist?mir?m"

Fotonun mü?llifi NURLAN BABAZADE
Image caption Arif f?hl?lik edir, tullant?lar? t?mizl?yir, paltar ipi düz?ldir, odun sobalar?n? t?mizl?yir v? qazanc ?ld? edir.

Baxmayaraq ki, sevgilisi var, Arif ail? qurmaqdan ??kinir.

"Daimi g?lirim yoxdu, nec? ail? saxlay?m? Savad?m olsayd?, gedib h?kum?td?n i? ist?y?rdim. O da yoxdur. Evl?ndins?, u?aq olur, onu saxlamaq, oxutmaq laz?md?r. M?nim buna imkan?m yoxdu, u?a??m?n da ?züm kimi savads?z olmas?n? ist?mir?m", Arif izah edir.

T?hsilsiz qalm?? Bak? sakinl?rind?n biri d? 13 ya?l? R?suldur.

Fotonun mü?llifi NURLAN BABAZADE
Image caption R?sul ?vv?lki h?yat?na qay?tmaq ist?mir, amma s???nacaqdan k?nardak? h?yat da h?mi?? mara??ndad?r

Be? ay ?vv?l? q?d?r o, kü??l?rd? salfet satmaqla m???ul olub. Polisl?r onu el? kü??d?n - F?vvar?l?r Meydan?ndan g?türüb u?aq s???naca??na t?hvil veribl?r.

S???naca??n r?hb?ri, u?aq hüquqlar? üzr? ekspert K?mal? A?azad? deyir ki, 2018-ci ild? s???naca?a 200-d?n art?q u?aq g?tirilib, onlar?n 80 faizd?n ?oxu t?hsild?n uzaq, oxuma-yazma bilm?y?n u?aqlard?r.

Onun fikrinc?, ?lk? üzr? q?zlar?n t?hsild?n yay?nmas?na s?b?b erk?n nikah, o?lanlarda is? m?cburi ?m?y? v? dil?nm?y? c?lbedilm?dir.

R?sul insan alveri qurban? kimi qeydiyyata sal?n?b; dil?ndirilm?si v? m?cburi ?m?y? c?lb edilm?si il? ba?l? istintaq gedir. ?zünün dediyin? g?r?s?, atas?n? u?aql?qda itirib, anas?, atal??? v? bac?-qarda?? il? birlikd? ya?ay?blar.

Bac?s? ail? qurandan sonra yezn?l?ri onu i?l?m?y? v? dil?nm?y? m?cbur edib. Deyir ki, anas? da qorxusundan he? n? dey?, mane ola bilm?yib:

"Bac?m?n yolda?? ham?m?z? d?yürdü, bac?m da, anam da qorxusundan he? n? dey? bilmirdi. Atal???m ist?mirdi alver edim, amma qorxusundan m?cbur olub he? n? demirdi".

S???naca?a g?ldikd?n sonra anas? il? bac?s? R?sula ba? ??km?y? g?libl?r.

Lakin 13 ya?l? u?aq art?q ?vv?lki h?yat?na qay?tmaq ist?mir; qorxur ki, yenid?n dil?nm?y? m?cbur edil?c?k.

"Anamdan niy? m?kt?b? getm?diyimi soru?anda deyirdi ki, s?n?dl?rin yan?b, ged? bilm?zs?n", R?sul deyir.

"?ndi R?sul iki ?ll? kitaba sar?l?b. H?l?lik m?kt?b? getmir, f?rdi t?hsil? c?lb olunub.

Dü?ünürük ki, hardasa 4-cü sinf? q?bul oluna bil?c?k. ?ünki d?rsl?ri sür?tl? m?nims?y? bilir. Haz?rda s???nacaqda onun v?ziyy?tind? olan daha 4 u?a??m?z var.

Onlar? da f?rdi t?hsil? c?lb etmi?ik", - dey? K?mal? A?azad? ?lav? edir.

  • Chai Khana layih?sininBBC News Az?rbaycanca il? payla?d??? reportaj? jurnalist Aynur Elgün?? haz?rlay?b.

Bu bar?d? daha geni?