Erm?nistana getmi? az?rbaycanl? jurnalist orada n? g?rdü?

?ahin Hac?yev Yerevan s?f?ri Turan Agentliyinin ?m?kda?? Fotonun mü?llifi ?ahin Hac?yev

"Erm?nistanda ?hali siyas?tl? az maraqlan?r, s?hb?t konfliktd?n gedirs?. Konflikt m?s?l?si d? bel?dir ki, insanlar d?vl?tin r?smi m?vqeyini q?bul edibl?r. O da ondan ibar?tdir ki, "Qaraba? bizimdir, he? kim? qaytarmayaca??q, m?vqeyimiz q?tidir", jurnalist ?ahin Hac?yev deyir.

Bir müdd?t ?nc? Erm?nistandan qay?tm?? Turan ?nformasiya Agentliyinin redaktoru ?ahin Hac?yev BBC News Az?rbaycancaya bu ?lk?y? s?f?rind?n, orada e?idib-g?rdükl?rind?n, Erm?nistan c?miyy?tind?ki d?yi?ikl?rd?n dan???b.

- Yerevandan bir q?d?r ?vv?l qay?tm?s?n?z. Bir ?nc?ki s?f?rinizd?n sonuncunu 20 il ay?r?r. Hans? d?yi?ikl?r var, ist?r c?miyy?td?, ist?r Yerevan?n ?zünd??

- O vaxtlar konflikt t?z?-t?z? ??zülmü?dü. O zaman h?y?can, hans?sa g?zl?nti daha ?ox idi. ?ndi is? Erm?nistandak? b?yüy?n yeni n?sil hesab edir ki, h?r ?ey art?q mü?yy?nl??dirilib, m?lumdur v? oldu?u kimi d? qalacaq. ?ndi insanlar sanki ba?qa dünyadad?r. ?sas d?yi?ikl?r d? ondan ibar?tdir ki, insanlar bu d?yi?ikl?r? al???blar.

??h?rin ?zün? g?linc?, yeni tikilil?r bir q?d?r p?rak?nd? tikilir. ??h?rd? k?hn? binalar daha ?oxdur. Ciddi infrastruktur, hans?sa kompleks tikinti ?ox azd?r. ??h?rd? ?sas tikinti ?imal prospektind? apar?l?r. Zahir?n el? d? ciddi d?yi?ikl?r yoxdur.

- Sad? ?hali n? dü?ünür Qaraba?la ba?l? münaqi??nin nec? h?ll olunmas?n? ist?yirl?r?

?nsanlar?n xeyli hiss?si ?lk?d?n k??üb gedib. ?sas?n d? cavanlar. Erm?nistanda ?hali siyas?tl? az maraqlan?r, s?hb?t konfliktd?n gedirs?. Konflikt m?s?l?si d? bel?dir ki, insanlar d?vl?tin r?smi m?vqeyini q?bul edibl?r. O da ondan ibar?tdir ki, "Qaraba? bizimdir, he? kim? qaytarmayaca??q, m?vqeyimiz q?tidir". V? ?ox d?rin? d? getmirl?r. Dig?r bir d?yi?iks? ondan ibar?tdir ki, 20 il ?vv?l biz sülh yollar?n? müzakir? edirdiks?, indi ictimaiyy?td? el? bir h?v?s yoxdur. Onlar hesab edirl?r ki, Erm?nistan güz??t? getm?y?c?k, getm?m?lidir.

Hans?sa rayonun v? ya rayonlar?n qaytar?lmas?ndan s?hb?t ged? bilm?z. Erm?nil?r dü?ünür ki, bu art?q h?ll olunmu? m?s?l?dir v? Az?rbaycan bununla ba?l? he? n? ed? bilm?z. "H?tta c?hd ets? bel? biz geri ??kil?n deyilik". Bax, ümumi v?ziyy?t bel?dir.

- Az?rbaycanda da Qaraba? m?s?l?sind? h?ssasl?q, b?z?n h?tta aqressiya ??klind? ?zünü g?st?rir, m?s?l?n, Qaraba?la ba?l? b?zi m?s?l?l?r az qala tabu m?vzulard?r. Y?ni Az?rbaycan c?miyy?tind?ki mü?ahid??il?rin vur?ulad??? aqressiya il? sizin Erm?nistanda g?rdüyünüz aqressiyan?n ox?ar, f?rqli c?h?rtl?ri n?dir?

Ox?arl?q dem?k ??tindir, ?ünki onlar ?zl?rini qalib hesab edirl?r. Biz is? ?razil?rimizi itirmi?ik. Bizim ü?ün onlar aqressordurlar. Hans?sa m?nada biz t?r?fd?n aqressiyan? do?rultmaq yox, ancaq anlamaq olar. Erm?ni t?r?find?n olan münasib?ti anlamaq ??xs?n m?nim ü?ün ??tindir. T?bii ki, müharib? v?ziyy?tind? olan ?lk?l?rd? onlar?n c?miyy?tl?ri, ?halisi radikalla??r, ?ks t?r?fd? yaln?z dü?m?n g?rür.

?g?r tarixd? müsb?t bir ?ey olubsa bel?, onlar? unudur.

Misal ü?ün, Erm?nistandan qay?td?qdan sonra 20-d?n ?ox m?tbuat nümay?nd?si müraci?t edib m?nd?n müsahib? ist?di. Onlardan biri m?n? yazm??d? ki, "biz sizin dedikl?rinizi oxuduq v? ?ox t??ccübl?ndik", yazd?qlar?n?za. Soru?dum ki, n?y? t??ccübl?nirsiniz? O cavab?nda dedi ki, s?n dem?, az?rbaycanl? il? adam kimi dan??maq olarm??. Bizim c?miyy?td? is? art?q bu fikirl?r yoxdur.

Y?ni bax c?miyy?tl?rin radikalla?mas?n?n g?st?ricil?rind?n biridir bu.

Hakimiyy?td? olanlar bu bar?d? kifay?t q?d?r diplomatik dan???rlar. Radikal m?vqe hakimiyy?t nümay?nd?l?rind? yox idi v? yaxud onlar onu bildirmirdil?r. Do?rudur, m?n yaln?z bir n?f?rl? g?rü?düm hans? ki, prezidentin mü?aviri idi. Ancaq o da kifay?t q?d?r q?ti m?vqed? idi.

M?n dediyims? ictimaiyy?t? aiddir. Sad? insanlar hesab edir ki, bu bar?d? s?hb?t bel? ged? bilm?z. Bir ne?? ay ?nc? Amerikan?n ke?mi? s?firi vaxt? bitib v?t?n? d?nm?zd?n ?vv?l müsahib? vermi?di. O t??ccübl?ndiyini ifad? ed?r?k, demi?di ki, Erm?ni c?miyy?tind? bu q?d?r q?tiyy?t onu t??ccübl?ndirir. "Onlar h?tta müst?qillik ?v?zin? Qaraba? ?traf?ndak? rayonlar? azad etm?k ist?mirl?r".

Onun bu müsahib?si Erm?nistanda hay-küy? s?b?b olmu?du ki, "g?rün Amerika biz? n? t?klif edir?! Bu q?tiyy?n mümkün olan bir ?ey deyil".

H?tta Nikol Pa?inyan da v?ziyy?ti yum?altma?a ?al??araq, demi?di ki, "???i indi ke?mi? s?firdir, ??x?b gedir, ona g?r? bel? dan???r". Radikall?q bundad?r. Günd?lik t?bli?at v? c?miyy?t art?q buna k?kl?nib v? ba?qa cür dan??anda, ?g?r kims? dan???rsa, o zaman satq?n v? x?yan?tkar dam?as? al?r.

Müsahibl?rimd?n biri demi?di ki, konflikti h?ll etm?k ü?ün h?r iki t?r?fd?n kompromis laz?md?r. Birc? bu cüml? il? onu satq?n adland?rd?lar v? m?cbur etdil?r ki, izahat versin ki, o bel? dem?yib.

- ?halinin sülh? haz?rlanmas? il? ba?l? r?smi b?yanat yay?lm??d?. Mü?ahid?l?riniz n? deyir, c?miyy?tl?rd? sülhün b?rpas? n? q?d?r real g?rünür?

- ?ox ??tin m?s?l?dir. H?r iki t?r?fd? inam yoxdur. Tarix?n bu i?i g?r?n, o missiyan? yerin? yetir?n v?t?nda? c?miyy?ti iflic v?ziyy?tind?dir. Bu inam ifad? il?, ?üarla yaranm?r. ünsiyy?t olmal?d?r, insanlar g?rü?m?lidirl?r, müzakir? etm?lidirl?r n?l?ris?. Hans?sa müsb?t bir fakt olmal?d?r. E?idil?n, g?rül?n yaln?z propaqandad?rsa, orada hans? sülh? haz?rlanmaqdan s?hb?t ged? bil?r?

Konkret add?mlar at?lmal?, proqram olmal?d?r. Bu, kifay?t q?d?r ciddi m?s?l?dir. M?n bunun ?lam?tini g?rmür?m. H?ll olunas? m?s?l? olsayd? 25-30 ildi dan???qlar getm?zdi. ?ngilis dilind? buna deadlock deyilir. Bu, h?lli olmayan problemdir.

- Erm?nistan ?halisinin miqrasiya etm?si haqda ?ox dan???l?r. Az?rbaycandan da miqrasiya ed?nl?r ?oxdur. Gürcüstan ?halisi ?engen ?razisin? azad gedi?-g?li? ?ld? etdikd?n sonra Gürcüstandan Avropaya ax?n oldu?u deyilir. Erm?nistan?n ?zünd? bu miqrasiyan?n s?b?bl?rini n? il? ?laq?l?ndirirl?r?

- Orada bunu he? gizl?tmirl?r. Bu, Erm?nistanda ciddi problemdir v? bu bar?d? dan???rlar. Uzun ill?rdir h?kum?ti probleml? ba?l? ittiham edirl?r. ?vv?ll?r Erm?nistanda bunu dan?rd?lar, indi a??q etiraf edirl?r ki, ?halinin say? 2 milyona, h?tta ondan da bir q?d?r a?a?? dü?üb v? bu proses davam edir.

Miqrasiyanin da s?b?bi ?ox sad?dir, hans?sa bir ciddi perspektiv yoxdur. N? q?d?r olsa da, Erm?nistan? Az?rbaycanla müqayis? etm?k olmaz. Erm?nistan d?vl?tinin xarici borcu bu gün 6 milyard dollard?r. Balaca ?lk? ü?ün bu b?yük r?q?mdir. Az?rbaycan?n is? valyuta ehtiyatlar? 45 milyard dollard?r.

Erm?nistan v? ?halisinin g?lirl?ri v? x?rcl?dikl?ri v?sait bu ?lk?y? h?r il xaricd?n daxil olan t?xmin?n, milyard yar?m dollard?r. Bu is? xaricd? i?l?y?n erm?nil?rin evl?rin? g?nd?rdiyi pullard?r.

?lk? dem?k olar ki, he? n? istehsal etmir. Onlar?n bütün infrastrukturu xarici ?irk?tl?r?, ?sas?n, Rusiya ?irk?tl?rin? sat?l?b. ?lk?d? hans?sa b?yük mü?ssis? yaln?z k?nd t?s?rrüfat? s?viyy?sind?dir.

?n u?urlu iqtisadi sfera is? orta v? ki?ik sahibkarl?qd?r. Bel? olan v?ziyy?td?, ?sas?n, ?lk?d?n k??üb ged?nl?r g?ncl?r v? 30-50 ya? aras? ki?il?rdir. Miqrasiyan?n s?b?bi s?rf iqtisadi, sosial-iqtisadi v? siyasi v?ziyy?tdir.

Erm?nil?r yal?n?z Rusiyaya getmirl?r. Türkiy?d? haz?rda 70 min? yax?n Erm?nistan v?t?nda?? i?l?yir. ?g?r Erm?nistandan kiml?rs? ?zl?rinin birinci dü?m?ni hesab etdikl?ri ?lk?l?rd? i?l?yirs?, bu art?q g?st?ricidir ki, b?zi erm?nil?r gedib bir n?mr?li dü?m?n hesab etdikl?ri dü?m?n ?lk?sind? i?l?m?y? d? haz?rd?rlar, t?ki bir az pul qazans?nlar.

- Oradak? ?ran az?rbaycanl?lar?n?n v?ziyy?ti nec?dir?

- ?sas?n, alverl? m???uldurlar. Mal g?tirib sat?rlar. ?ayxana saxlay?rlar. N?qliyyat i?l?ri il?, ümumiyy?tl? is?, orta sahibkarl?qla m???uldurlar. Bir ?ran az?rbaycanl?s?n?n ?ayxanas?n?n g?rdük. El? xüsusi bir ?ey deyildi. Adi ?ayxana idi. ???rid?kil?r d? ?sas?n yerlil?r idi. Sad?c? sahibi az?rbaycanl? idi.

Bu, 2005-ci ild?n sonra bir az?rbaycanl? jurnalistin Erm?nistana ilk s?f?ridir.

Bu bar?d? daha geni?